De meeste huishoudens wereldwijd zetten met kerst een kerstboom in hun woning neer. Deze kerstboom wordt veelal versierd met kerstballen, slingers, een piek, vaak ook figuren zoals engelen en hertjes en natuurlijk ook verlichting. Achter de kerstboom zit een heel verhaal en geschiedenis. En er zijn ook wat wetenswaardigheden over de kerstboom die lang niet iedereen weet!
De geschiedenis van de kerstboom
Over de geschiedenis van de kerstboom en eerste gebruik ervan lopen de verhalen zeer uiteen. In de 18e eeuw ging men ervan uit dat de kerstboom een oud-Germaans gebruik was, waarbij een eikenboom centraal stond in de midwinterviering (een viering op de korste dag van het jaar, omstreeks 21 december; deze werd ook wel Joelfeest genoemd). Met de midwinterviering werd gevierd dat de winter begon en de Germanen zouden deze eikenboom dan verlichten. Wanneer de boom in de winter oud was dan werd deze verbrand om warmte aan het volk te geven. Op deze boomverbranding zou de traditionele kerstboomverbranding op gebaseerd kunnen zijn. En in Oost-Europa zou men in de 15e eeuw de boom bij festiviteiten in december gebruiken, waarna de boom verbrand werd.
Echt veel bewijs en bronnen van dit geschiedenisverhaal van de kerstboom is er nauwelijks te vinden. Daarom gaat men ervan uit dat de kerstboom over is komen waaien vanuit Duitsland in de 19e eeuw. Duitse immigranten zouden het gebruik van de kerstboom mee naar Nederland hebben genomen. In Duitsland wordt de kerstboom echter al in de 15e en 16e eeuw gesignaleerd. Volgens de verhalen zou Martin Luther een boom versierd hebben met brandende kaarsjes. Dit zou omstreeks 1530 gebeurd moeten zijn. Deze brandende kaarsjes zijn nog steeds een traditioneel gebruik die nog altijd terug te vinden is in onze hedendaagse kerstboom, maar nu in de vorm van normale verlichting.
De dennenboom als kerstboom
De keuze voor een dennenboom (of denneboom) als kerstboom zou gebaseerd zijn op oude gebruiken van Egyptenaren, Chinezen, Heidenen en Hebreeuwse gebruiken: een naaldboom blijft ten alle tijden groen en heeft altijd blad (in dit geval naalden). Daarom werd deze boom symbool voor eeuwig leven en vruchtbaarheid, en kreeg de naaldboom een speciale status. Om die reden werd de denneboom ingezet als kerstboom. Ook natuurlijk omdat deze boom mooi groen bleef in de wintermaanden, aan een kale boom zonder blad zou men niets hebben in de wintermaanden als deze gebruikt zou worden als decoratieboom.
Symboliek van de kerstboom
Van oorsprong heeft de dennenboom symbool gestaan als eeuwig leven en vruchtbaarheid, maar dit staat natuurlijk los van het kerstfeest. Binnen het kerstfeest staat de kerstboom vooral symbool voor Het Licht: een versierde en verlichte boom draagt bij aan het feestgevoel rondom de geboorte van Jezus Christus. Oorspronkelijk waren de kerken tegen het gebruik van de kerstboom, omdat de kerk dit als afleidend zag en de aandacht zou wegtrekken van de essentie van kerstmis. De Rooms-Katholieke kerk heeft daarom de kerstboom lange tijd geweerd bij kerstmis, maar in de 19e eeuw sloeg dit om. De katholieke kerk ziet de kerstboom sindsdien als vertegenwoordiging van de heilige drie-eenheid: de Vader, de Zoon en Heilige Geest. De opkomst van Christelijke zondagsscholen in Nederland heeft ertoe geleid dat de kerstboom ook bij armere gezinnen zijn intrede deed als traditioneel kerstgebruik. In Amerika is het gebruik van de kerstboom lang tegengehouden wegens de vermeende Heidense oorsprong (en werd het gebruik van kerstbomen ook behoorlijk de kiem ingesmoord door de Puriteinen en inspanningen van gouverneurs), maar werd dat later aanzienlijk minder toen steden met Duitse connecties meer met kerstbomen gingen doen, en ook de band met Engeland ervoor zorgde dat de kerstboom als niet-Heidens gebruik werd gezien. Daarna ging de verspreiding van de rijkelijk versierde kerstboom als traditie met kerst in Amerika in rap tempo en is de kerstboom daar niet meer weg te denken in de kerstperiode.
Kerstboomversiering
De kerstboom kent tegenwoordig veel decoratie. Waar het begon met kerstverlichting in de vorm van kaarsjes, zijn er later kerstballen bij gekomen en ook veel diverse objecten als figuren, engelen, slingers, een piek en nog veel meer. Het versieren van de kerstboom kent zijn oorsprong in Duitsland. Behalve de kerstverlichting van Luther werden er in Thüringen glazen ballen gemaakt die in de boom gehangen werden, alhoewel hier natuurlijk een flinke tijd overheen ging want de kerstbal is in 1847 uitgevonden. De piek is later als decoratie toegevoegd en zou volgens de overlevering moeten wijzen naar de Ster der Wijzen, maar het kan ook gebaseerd zijn op een Germaanse versiering welke gebruikt werd bij de midwinterviering (Joelfeest): een gespieste appel.
De kerststal laat de stal met daarin de kribbe van Jezus zien, omdat Jezus met kerstmis geboren is. Behalve Jezus in de kribbe maken Jozef, Maria, de Drie Wijzen en een paar herders met schapen deel uit van de kerststal.
Het kerstdorp wint sterk aan populariteit de afgelopen jaren. Het is een Amerikaanse uitvinding, waar men het kerstdorp onder de boom plaatst. In Nederland, België en Duitsland plaatst men het kerstdorp elders: vaak op een tafel of dressoir. Een kerstdorp heeft meestal schaal 1:56 en bestaat uit diverse huisjes en taferelen dat steeds vaker op een speciaal display (met bijvoorbeeld bergen of heuvels en een bevroren riviertje) geplaatst wordt.
Het opzetten van de kerstboom
In Nederland is het traditie om pas na Sinterklaas de kerstboom op te zetten. In de meeste Europese landen begint men ongeveer 2 weken van te voren de kerstboom op te tuigen. Veel Katholiek gelovigen in o.a. Italië en Zuid-Amerika zetten de kerstboom op 8 december op, wegens de Onbevlekte Ontvangenis van Maria (dit is 9 maanden voordat Maria geboren werd op 9 september).
Vroeger was het ongebruikelijk om de kerstboom al vóór kerst op te zetten. Toen werd de kerstboom pas op kerstavond (24 december) opgetuigd. Veel mensen in Duitsland doen dit overigens nog steeds. In sommige landen wordt de kerstboom al opgetuigd wanneer de Advent (begin van de kerstperiode, en de komst en wederkomst van Jezus Christus) begint. Dit is ongeveer 4 weken voor kerst, waarbij de eerste dag altijd op een zondag moet vallen (vandaar de variatie in lengte), dus deze begint op de eerste zondag tussen 26 november en 4 december. In Amerika en Canada zet men meestal de kerstboom vlak na Thanksgiving op, welke altijd op de 4e donderdag van november valt.
Het afbreken van de kerstboom
De kerstboom moet officieel blijven staan tot na Driekoningen, wat op 6 januari is. Volgens het geloof zou het afbreken van de kerstboom vóór Driekoningen ongeluk brengen. In Nederland houdt men meestal 6 januari aan om de kerstboom af te tuigen, maar het komt steeds vaker voor dat deze vlak na Oud & Nieuw wordt weggehaald (doorgaans 2 januari of 3 januari). In Duitsland wordt de kerstboom op 7 januari afgetuigd, terwijl veel landen waar het Rooms-Katholieke geloof overheerst vaak 2 februari aanhouden omdat 2 februari Maria-Lichtmis is (ook wel bekend als Lichtmis) wanneer Jezus wordt opgedragen aan God en Lichtmis valt 40 dagen na kerstmis.
De kerstboom in de tuin planten
Wilt u de kerstboom na de kerstdagen in de tuin planten? Kies dan voor een kerstboom met kluit. Helaas sneuvelen veel kerstbomen in de tuin omdat ze een tijdje in een warme woning hebben gestaan en vaak ook te weinig water gekregen hebben. Kies bij het uitzoeken van de kerstboom voor een boom waar de kluit groot genoeg is en de kluit dient dan zwaarder te zijn dan de rest van de boom. Om de overlevingskansen te vergroten is het van belang de boom te laten acclimatiseren: zet de boom eerst een dag in de (vaak koudere) bijkeuken, berging of garage voordat deze in de woonkamer geplaatst wordt en doe na het aftuigen hetzelfde voordat de boom de tuin in gaat (maar laat de boom dan niet 1 dag maar liever 2 dagen in de koelere ruimte staan). Wacht ook niet te lang met de boom te planten, maar plant deze zo snel mogelijk na kerst en geef de boom geregeld water (uiteraard geldt dit ook als de boom nog binnen staat, en geef de boom dan een halve tot hele liter water per dag wanneer de boom binnen staat). Een kleinere boom heeft vaak grotere overlevingskansen in de tuin. Hou de boom ook zo veel mogelijk van de verwarming en tocht weg. Bij het planten in de tuin (let erop dat het niet mag vriezen) is het raadzaam om wat compost toe te voegen en vermeng deze met de grond waarin de kerstboom al gestaan heeft (dus gooi de grond uit de pot erbij). Zorg ervoor dat de kerstboom voldoende ruimte om zich heen heeft.
De geschiedenis van de kerstboomverbranding
Het verbranden van kerstbomen lijkt erg veel op het Germaanse gebruik genaamd Joelvuren. Hiermee werden boze geesten verjaagd. Ook lijkt de kerstboomverbranding op de traditionele christelijke nieuwjaarsvuren. Met nieuwjaarsvuren werd de nieuwe periode ingeluid en werd de oude periode (het vorige jaar) afgesloten. Tegenwoordig wordt de kerstboomverbranding vaak door jongeren georganiseerd (vroeger sprak men nog van de kerstbomenjacht) en worden de kerstbomen bij de mensen thuis opgehaald. Hiermee worden de vele kerstbomen meteen opgeruimd. Om problemen te voorkomen worden kerstboomverbrandingen vaak door gemeentes georganiseerd.
Ontwikkelingen rondom de kerstboom
In de volgende tijdlijn zijn de diverse ontwikkelingen van de kerstboom door de jaren heen te vinden:
- De eerste kunstkerstboom is in 1883 geproduceerd door de firma Sears, Roebuck & Company.
- In 1910 is de electrische verlichting voor kerstbomen uitgevonden, met glazen lampjes. De techniek is echter te duur om grootschalig geproduceerd en verkocht te worden.
- Rond 1920 worden er grootschalige kwekerijen voor kerstbomen opgericht in Amerika en Canada. De kerstboom is zo populair in Noord-Amerika dat alleen op deze wijze steeds meer voldaan kan worden aan de grote vraag naar kerstbomen.
- In 1923 wordt de eerste nationale kerstboom in Amerika in gebruik genomen. Sindsdien zijn grote kerstbomen in steden en parken steeds meer gemeengoed.
- Kerstbomen gemaakt van borstels of veren komen eind jaren ’20 en 1930 steeds vaker voor. Het is een zeer goedkoop en herbruikbaar alternatief voor echte naaldbomen. Amerika importeert aanzienlijke hoeveelheden veren bomen vanuit Duitsland, waar deze veren bomen zeer populair zijn. In Nederland zijn de veren bomen nooit heel populair geweest.
- Kerstbomen kunnen vanaf circa 1940 voorzien worden van een wit laagje nepsneeuw, dat gemakkelijk met een stofzuiger op te zuigen is. Electrische kerstverlichting wordt vanaf 1940 steeds vaker verkocht omdat de productie en consumentenprijs van deze kerstverlichting nu een stuk goedkoper is. Toch is electische kerstverlichting dan nog steeds een vrij luxe product.
- In 1958 komen er ook aluminium kerstbomen op de markt. Redelijk populair in Amerika, minder populair in Europa.
- Vanaf de jaren 70 wordt de kunstkerstboom steeds populairder. Doordat kunstkerstbomen van plastic gemaakt zijn is de aanschaf ervan behoorlijk goedkoop en de consument vindt het hergebruik vooral handig. Ook het feit dat een kunstboom geen naalden verliest is een zeer groot voordeel. De laatste 10-15 jaar worden kunstbomen steeds levensechter omdat dankzij het gebruik van polyethyleen de bomen er haast hetzelfde uitzien als echte bomen.
- De grootste kerstboom staat in Gubbio. Italië. Deze werd voor het eerst in 1980 “opgezet” (de kerstboom ligt als het ware tegen een helling aan in Monte Ingino) en was toen 650 meter hoog. Tegenwoordig is de kerstboom bijna 750 meter hoog en kent bijna 800 lampen (waarvoor 8km snoer voor nodig is).
- Wereldwijd ligt de verhouding echte bomen – kunstbomen nu op circa 40% natuurlijke bomen tegenover 60% kunstbomen.
De relatie tussen een kerstboom en verkoudheid
Het valt op dat met kerstmis veel mensen ineens verkouden of grieperig zijn. Dat heeft een simpele maar logische reden: wanneer een dennenboom lange tijd buiten staat kan het zijn dat er schimmels in de boom komen die de boom niet aantasten. Door de kou worden deze schimmels inactief, maar zodra deze weer in een warme ruimte staan (of de temperatuur buiten wordt hoger) dan worden deze schimmels weer actief. De boom kan goed tegen schimmels, maar wanneer de boom binnen staat zal de schimmel zich als het ware gaan verweven met de lucht, die door de mensen wordt ingeademd. De schimmel of virus zorgt ervoor dat men verkouden wordt en in sommige gevallen ook grieperig. Vandaar dat veel mensen in de kerstperiode verkouden zijn.
Allergie voor kerstbomen
Sommige mensen zijn overgevoelig of zelfs allergisch voor de hars die van een dennenboom komt. De hars van een dennenboom heet colofonium. In sommige (extreme) gevallen leidt dat tot huiduitslag (eczeem) en flinke jeuk. Er zijn zelfs gevallen bekend waarin deze jeuk en uitslag bijna een jaar aanhoudt! Colofonium komt overigens ook voor in lijm en is soms ook een ingrediënt voor cosmetica, shampoo en zeep, papier en karton en diverse wassoorten (zoals boenwas, autowas en meubelwas). Wanneer u overgevoelig bent, het vermoeden heeft om allergisch te zijn voor colofonium of een uiterst gevoelige huid heeft kunt u beter voor een kunstboom gaan in plaats van een echte kerstboom om een allergische reactie te voorkomen. Een allergie voor colofonium komt in Nederland best vaak voor.
Oude wijsheden wenst u een prettig kerstfeest toe!